Bylica pospolita (Artemisia vulgaris L.) jest wieloletnią rośliną z rodziny astrowatych (Asteraceae), dawniej określanych jako złożone (Compositae). Jest rośliną okazałą – osiąga zwykle około 1,5 m wysokości. Jej łodyga jest wzniesiona, rozgałęziona i często charakterystycznie czerwono lub brunatnoczerwono nabiegła. Liście są głęboko pierzastodzielne i wyraźnie dwubarwne: z wierzchu ciemnozielone, natomiast od spodu białawe, pokryte kutnerem. Drobne, żółtawe lub czerwonawe kwiaty zebrane są w niewielkie koszyczki, tworzące rozgałęzione wiechy. Owocem jest niełupka. Roślina ma charakterystyczny, korzenny i balsamiczny zapach oraz gorzkawy smak.

Bylica jest szeroko rozpowszechniona w Europie, a jej zasięg rozciąga się przez Azję aż po Syberię i Japonię. W Polsce należy do roślin bardzo pospolitych. Spotkamy ją na przydrożach, miedzach, rumowiskach, nieużytkach, przy płotach i zabudowaniach, w zaniedbanych ogrodach i sadach oraz nad brzegami rzek. Dobrze radzi sobie na glebach ciężkich, gliniastych, kamienistych i świeżo usypanych. Kwitnie głównie od lipca do września.

W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim kwitnące szczyty pędów – Herba Artemisiae – zbierane na początku lub podczas kwitnienia. Stosowany bywa również korzeń – Radix Artemisiae, pozyskiwany późną jesienią. Ziele i korzeń nie są surowcami równoważnymi: różnią się składem chemicznym, a tym samym profilem działania.

Ziele bylicy zawiera około 0,2–0,3% olejku eterycznego, a ponadto substancje gorzkie, żywice, flawonoidy, garbniki, kwasy organiczne, sterole, sole mineralne i inulinę. W źródle wymieniana jest również absyntyna. Korzeń zawiera około 0,1% olejku, inulinę, garbniki, związki żywicowe, sole mineralne oraz triterpen farnenol, natomiast – w przeciwieństwie do ziela – pozbawiony jest substancji gorzkich.

W składzie olejku eterycznego bylicy pospolitej wymieniane są przede wszystkim: α- i β-tujon oraz izotujon, 1,8-cyneol, kamfora, kamfen, pinen, borneol, a w zależności od chemotypu również octan chryzantenylu.

Skład olejku może wyraźnie zmieniać się zależnie od chemotypu rośliny. W materiale za Tisserandem wymieniany jest m.in. chemotyp kamforowo-tujonowy, w którym kamfora i α-tujon stanowią łącznie 32,2%, oraz chemotyp octanu chryzantenylu. Ma to znaczenie praktyczne, ponieważ obecność tujonu i kamfory ogranicza bezpieczne stosowanie skoncentrowanego olejku eterycznego.

W klasycznej fitoterapii europejskiej bylica jest przede wszystkim gorzkim ziołem trawiennym i żółciowym. Ziele pobudza wydzielanie soku żołądkowego, wspiera trawienie i przyswajanie składników pokarmowych. Jednocześnie zmniejsza napięcie mięśni gładkich jelit i dróg żółciowych, ułatwia odpływ żółci do dwunastnicy i pobudza jej wytwarzanie przez wątrobę. Opisywane jest więc jako stomachicum, spasmolyticum i cholagogum. Wykazuje również słabe działanie moczopędne.

Tradycyjnie stosowano ją przy niedokwaśności, braku apetytu, niestrawności, wzdęciach, skurczowych bólach brzucha oraz zaburzeniach wydzielania i odpływu żółci. Korzeń, pozbawiony goryczy, wykazuje przede wszystkim działanie przeciwskurczowe i był stosowany w kolkach oraz bólach neurogennych. Bylica ma również potencjał neuroprotekcyjny i dopaminergiczny.

Istotną właściwością bylicy jest również działanie emmenagogiczne, czyli pobudzające miesiączkowanie. Dawniej było ono jednym z głównych wskazań dla tej rośliny, jednak z punktu widzenia bezpieczeństwa jest jednocześnie powodem, dla którego bylicy nie powinno się stosować w ciąży.

Opis zawarty w źródle odnosi Artemisia vulgaris do profilu zbliżonego do chińskiego Ai Ye (Artemisia argyi), zaznaczając jednak, że są to dwa różne gatunki botaniczne i nie powinny być automatycznie utożsamiane.

W języku tradycyjnej medycyny chińskiej bylica jest opisywana jako zioło przede wszystkim gorzkie, nieco ostre i ciepłe, związane szczególnie z obiegiem Śledziony i Wątroby. Jej działanie kierowane jest do wnętrza, ze szczególnym powinowactwem do środkowego ogrzewacza i macicy.

Jej podstawowym zadaniem jest ogrzewanie „zimna”. W obrazie „zimnej wilgotności” środkowego ogrzewacza wskazaniami mogą być brak apetytu, nudności, luźne stolce, bolesne napięcie brzucha, uczucie wewnętrznego zimna i zimne kończyny.

Drugim ważnym obszarem jest regulowanie funkcji macicy i miesiączkowania w zaburzeniach interpretowanych jako wynik zimna i niedoboru.

Dawka wynosi 3–6 g ziela na dobę, standardowo około 4 g, w formie naparu, bez długiego gotowania. W TCM zwraca się uwagę, że korzystniejsze jest stosowanie bylicy w odpowiednio dobranych mieszankach niż jako pojedynczego zioła.

U św. Hildegardy bylica ma wyraźnie „ciepły” charakter. Opisywana jest jako roślina o dużym cieple i niezwykle użytecznym soku, której najważniejszym obszarem działania pozostaje przewód pokarmowy.

Ugotowana bylica miała „leczyć chore trzewia i rozgrzewać zimny żołądek”. Zalecano dodawanie jej do mięsa, tłuszczu, musu lub innych potraw w przypadku dolegliwości pojawiających się po jedzeniu i piciu. Współczesnemu czytelnikowi można ten opis interpretować przede wszystkim jako tradycyjne zastosowanie przy niestrawności, osłabieniu trawienia i dolegliwościach żołądkowych.

W późniejszych recepturach inspirowanych Hildegardą bylica pojawia się więc nie tylko jako lek, ale również jako przyprawa poprawiająca strawność ciężkich i tłustych potraw, np. gęsi czy kaczki.

1 łyżkę ziela zalać szklanką wrzącej wody. Naparzać pod przykryciem przez 15 minut, następnie odstawić na około 10 minut i przecedzić. Według źródła stosowano po 1–3 łyżki, 2–3 razy dziennie, w niestrawności, nieżycie przewodu pokarmowego i braku łaknienia.

Po 20 g: ziela bylicy pospolitej, krwawnika, tysiącznika, liścia bobrka i kłącza tataraku. Łyżkę mieszanki zalać szklanką ciepłej wody i gotować pod przykryciem 3–5 minut. Odstawić na 15 minut i przecedzić. Tradycyjnie mieszankę stosowano przed jedzeniem jako środek pobudzający wydzielanie soków trawiennych, zwiększający apetyt i ograniczający wzdęcia.

Świeże, młode liście bylicy drobno posiekać i niewielką ilość dodać podczas gotowania do tłustszego mięsa lub potrawy warzywnej. Można również krótko udusić świeże liście w tłuszczu i podać jako gorzki dodatek podobny do szpinaku. W tradycji Hildegardy taki sposób wykorzystania miał ogrzewać żołądek i poprawiać tolerancję cięższych potraw.

Bylica nie jest ziołem przeznaczonym do nieograniczonego, długotrwałego stosowania. Najważniejszym przeciwwskazaniem jest ciąża, ponieważ roślina pobudza czynność macicy i miesiączkowanie, a w większych dawkach historycznie przypisywano jej działanie poronne. Jako przeciwwskazania wymienia się również okres karmienia piersią i miesiączkowania, ostre stany zapalne żołądka i jelit oraz ostre zapalenie wyrostka robaczkowego.

Ostrożność jest szczególnie ważna w przypadku olejku eterycznego, który jest znacznie bardziej skoncentrowany niż napar czy przyprawowe ilości ziela. Ze względu na tujon, kamforę i inne neuroaktywne składniki źródła aromaterapeutyczne wskazują na ryzyko neurotoksyczności i drgawek. Osoby z padaczką lub przyjmujące leki przeciwdrgawkowe powinny unikać samodzielnego stosowania olejku.

Bylica należy ponadto do astrowatych i może silnie uczulać, dlatego szczególnej ostrożności wymagają osoby z alergią na przedstawicieli tej rodziny. Nie należy przekraczać zalecanych dawek ani prowadzić długotrwałych kuracji bez nadzoru specjalisty.

Historia bylicy pokazuje, jak trudno w dawnych kulturach oddzielić medycynę od rytuału. W lecznictwie ludowym stosowano ją na zaburzenia miesiączkowania, problemy żołądkowe, osłabienie, skąpomocz, bóle reumatyczne i dolegliwości kobiece. Korzeń zdobył szczególną sławę jako środek przeciw padaczce. W dawnych źródłach europejskich pojawiają się również zastosowania w paraliżu, kolkach i bólach. Zewnętrznie nalewki stosowano do nacierań przy urazach, zwichnięciach i reumatyzmie.

Jednocześnie bylica była rośliną silnie związaną ze sferą magiczną. Miała chronić przed czarami, urokami i złymi duchami. W tradycji magii leczniczej określano ją mianem „ziela życia”, natomiast w czarnej magii przypisywano jej zdolność sprowadzania szaleństwa i śmierci. Uważano ją za roślinę księżycową; palenie bylicy miało odpędzać zły los. Szczególne miejsce zajmowała podczas nocy świętojańskiej i święta Kupały – wierzono, że zioła zebrane w tę noc nabierają wyjątkowej mocy leczniczej i magicznej.

Symbolika rośliny sięga jeszcze głębiej. Nazwa Artemisia wiązana jest z grecką boginią Artemidą, patronką m.in. kobiecości i dzikiej natury. Nie jest więc przypadkiem, że przez stulecia bylica łączyła w sobie trzy obszary: trawienie, kobiecość i ochronę rytualną. W medycynie ludowej była lekarstwem, w kuchni gorzką przyprawą, a w obrzędach – rośliną graniczną, mającą chronić człowieka przed tym, czego nie potrafił wyjaśnić.

Dla współczesnego fitoterapeuty bylica pospolita jest interesującym przykładem rośliny, której tradycyjne zastosowania w różnych systemach wykazują zaskakującą zgodność. Fitoterapia zachodnia podkreśla jej działanie gorzkie, trawienne, rozkurczowe i żółciopędne. Medycyna chińska widzi w niej roślinę ciepłą, działającą na „zimny” i osłabiony przewód pokarmowy oraz macicę. Hildegarda również przedstawia ją jako zioło „bardzo ciepłe”, rozgrzewające żołądek i poprawiające trawienie. Medycyna ludowa dodatkowo rozwinęła jej zastosowania ginekologiczne, przeciwskurczowe i przeciwreumatyczne.

Wspólnym mianownikiem tych tradycji pozostaje zatem ciepło, trawienie, rozkurcz i sfera kobieca. Jednocześnie obecność tujonu i innych składników olejku eterycznego przypomina, że długa historia stosowania nie oznacza automatycznie pełnego bezpieczeństwa. Szczególnie skoncentrowany olejek eteryczny wymaga znacznie większej ostrożności niż tradycyjne, niewielkie ilości ziela.

Różański H. St., Zielarstwo i metody fitoterapii. O ziołach i preparatach ziołowych, dzieje fitoterapii.

Poprzęcki W., Poradnik zielarza.

Ożarowski A. (red.), Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy.

Ożarowski A., Jaroniewski W., Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.

Olechnowicz-Stępień W., Lamer-Zarawska E., Rośliny lecznicze stosowane u dzieci.

Leśnicka M., Zielska, zioła i ziółka.

Szot-Radziszewska E., Sekrety ziół. Wiedza ludowa, magia, obrzędy, leczenie, Warszawa 2005.

Paluch A., Zerwij ziele z dziewięciu miedz. Ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku, Wrocław 1989.

Niebrzegowska S., Przestrach od przestrachu. Rośliny w ludowych przekazach ustnych, Lublin 2000.

Hirscher P., Leczymy się i gotujemy ze św. Hildegardą. Receptury i recepty ze średniowiecznego klasztoru.

Hildegarda z Bingen, Physica oraz Causae et Curae.

Posch H., Co to jest medycyna Hildegardy?

Błaszczyk, Leczę ziołami chińskimi.

Rätsch C., Encyklopedia roślin psychoaktywnych.

Johnson S. A., Przetrwanie, gdy zawodzi współczesna medycyna. Kompletny przewodnik po olejkach eterycznych.

Tisserand R., Bezpieczeństwo olejków eterycznych.

Kliniczna aromaterapia. Olejki eteryczne w ochronie zdrowia, wyd. 3.

Marta Dul

Od ponad dwóch dekad rozwija swoją wiedzę na temat biologicznych, energetycznych i naturalnych rytmów, które kształtują zdrowie i samopoczucie człowieka.
Magister Psychologii Zarządzania, Mistrz Naturopatii, Mistrz Bioenergoterapii, Dietetyk, Zielarz–Fitoterapeuta, Aromaterapeuta Kliniczny, Akupunkturzysta, Pasjonatka mykologii i Klasyfikator Grzybów. Trener oddychania przeponowo–relaksacyjnego, Specjalistka Uwalniania Emocji metodą EFT, Terapeutka poznawczo–behawioralnej terapii bezsenności. Studentka studiów magisterskich ZDROWIE PUBLICZNE, specjalność: PROMOCJA ZDROWIA w Collegium Witelona Uczelnia Państwowa w Legnicy.
Od 13 lat prowadzi Poradnię Harmonia w Legnicy (poradniaharmonia.pl), gdzie wspiera swoich podopiecznych w powrocie do zdrowia, łącząc różne skuteczne naturalne metody. Jako specjalistka w zakresie promocji zdrowia doradza również klientom rodzinnego sklepu internetowego (witnatura.pl).
Od ponad 11 lat organizuje i prowadzi warsztaty i szkolenia, między innymi w zakresie ziołolecznictwa, aromaterapii, fungiterapii, oddychania...
Autorka publikacji popularnonaukowych, prelegent na konferencjach zdrowotnych, zlotach i zjazdach zielarskich.
Wykładowca:
- na kursach zawodowych Naturopata i Zielarz-Fitoterapeuta w Akademii
Naturalnego Życia i Zdrowia
- na studiach podyplomowych Aromaterapia na Akademii Humanistyczno-
Ekonomicznej w Łodzi.
Jest członkinią:
- Polskiego Towarzystwa Zielarzy i Fitoterapeutów,
- Polskiego Towarzystwa Aromaterapeutycznego,
- Polskiego Towarzystwa Tradycyjnej Medycyny Chińskiej,
- Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, sekcja Fitoterapii i Promocji
Zdrowia.