W Polsce występuje kilka gatunków pierwiosnków, z których najbardziej rozpowszechnione są dwa: pierwiosnek lekarski (Primula officinalis, Primula veris) oraz pierwiosnek wyniosły (Primula elatior). Nazwa łacińska pochodzi od słowa „primus” (pierwszy), ponieważ jest to jedna z najwcześniej kwitnących roślin. Słowo „veris” oznacza natomiast „wiosnę”. Pierwiosnki, zwane czasem prymulkami, to byliny kwitnące w kwietniu i maju, zdobiące swoimi żółtymi kwiatami zarośla oraz nadrzecza. Pierwiosnek lekarski jest niższy od wyniosłego, jego kielichy mają dzwonkowaty kształt, a kwiaty charakteryzują się intensywnie żółtą barwą.
Pierwiosnkom nie sprzyja zanikanie dzikich łąk i tradycyjnych pastwisk. Pierwiosnek wyniosły występuje głównie na obszarach górskich i jest objęty w naszym kraju częściową ochroną gatunkową. Z ochrony prawnej wyłączono pierwiosnek lekarski, który powszechnie występuje na całym niżu. Mimo to pamiętajmy, aby nie zbierać wszystkich kwiatów z jednej rośliny.
Surowcem leczniczym są: kwiat (Primulae flos), liść (Primulae folium) oraz korzeń (Primulae radix). Ziele zbiera się na wiosnę, natomiast korzeń jesienią.
Pierwiosnek lekarski był ceniony m.in. przez świętą Hildegardę z Bingen. W lecznictwie ludowym od dawna stosowano go w infekcjach dróg oddechowych (w tym przy kaszlu, chrypce i krztuścu) oraz jako środek napotny.
Właściwości lecznicze pierwiosnka
Kwiaty obu gatunków zawierają flawonoidy, glikozydy fenolowe oraz karotenoidy. Liść jest zasobny w witaminę C, natomiast zarówno kwiat, jak i korzeń zawierają saponiny triterpenowe. To właśnie saponiny odpowiadają za działanie wykrztuśne (sekretolityczne). Substancje czynne drażnią błonę śluzową żołądka, co uruchamia odruch nerwu błędnego, prowokujący rozrzedzenie i wydzielanie zalegającego śluzu w drzewie oskrzelowym. Wyciągi z korzenia wchodzą w skład leków ziołowych na zapalenia dróg oddechowych. Pierwiosnek może być pomocny także przy zapaleniu zatok, astmie oraz uporczywym porannym kaszlu palacza.
Rośliny te wykazują ponadto działanie żółciopędne (stymulują wydzielanie żółci i soków trawiennych), moczopędne oraz uspokajające (mogą ułatwiać zasypianie). Są zalecane osobom cierpiącym na reumatyzm. Zewnętrznie mocne napary wykorzystuje się do okładów na zmienioną chorobowo skórę.
Zastosowanie oraz przeciwwskazania
Z ziela pierwiosnka przyrządza się napary, a z korzenia odwary. Z obu części rośliny można wykonać nalewkę. Korzeń działa silniej niż kwiat; jego dawkowanie u dorosłych nie powinno przekraczać 0.5–1.5 g na dobę. Ogólna zasada mówi, że przetwory z pierwiosnka należy spożywać często, lecz w niewielkich ilościach (nawet po jednym łyku). Większe dawki mogą nadmiernie podrażnić śluzówkę przewodu pokarmowego i wywołać nudności. Nie należy ich stosować wieczorem. Delikatne napary (1 łyżka kwiatów) można podawać dzieciom w wieku szkolnym po jednej łyżeczce, najlepiej z dodatkiem miodu.
Jeśli chodzi o przeciwwskazania, pierwiosnek nie jest zalecany w ostrych stanach pęcherzyka żółciowego oraz przy chorobie wrzodowej żołądka lub dwunastnicy.
Pierwiosnki, jak większość kwiatów, szybko przekwitają. Warto wybrać się na spacer za miasto, aby nacieszyć się ich widokiem oraz wiosennym słońcem.
Bibliografia dostępna u autorki
Monika Briand
Naturopata i fitoterapeuta. Jej obszarem zainteresowań są psychosomatyka chorób oraz dietetyka. W pracy terapeutycznej koncentruje się na regulacji osi jelito–mózg, wspieraniu mikrobioty i naturalnych mechanizmów odpornościowych. Prowadzi konsultacje w ramach „Therapia Naturalis” | www.therapianaturalis.com.