Świerk pospolity (Picea abies) jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych gatunków drzew iglastych w Europie. Choć w powszechnej świadomości funkcjonuje głównie jako symbol świąt Bożego Narodzenia, jego znaczenie wykracza daleko poza funkcję dekoracyjną. Od stuleci wykorzystywany był w medycynie ludowej, a współczesne badania potwierdzają, że surowce pozyskiwane ze świerku posiadają cenne właściwości prozdrowotne.
Świerk stanowi źródło wielu naturalnych substancji o działaniu terapeutycznym. Żywica służy do pozyskiwania tzw. smoły burgundzkiej, którą dawniej stosowano m.in. jako składnik plastrów leczniczych i werniksów. Olejek eteryczny uzyskiwany z igieł znajduje zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym, a kora (bogata w garbniki) była cennym surowcem garbarskim.
W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim:
- świeże młode pędy,
- olejek eteryczny,
- żywicę świerkową.
Związki chemiczne obecne w tych surowcach wykazują działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, wykrztuśne i odkażające.
Najpowszechniej świerk stosowany jest w terapii wspomagającej przeziębienia. Od dawna przygotowywano z młodych przyrostów napary i herbatki, które ułatwiały odkrztuszanie i łagodziły katar. Olejek eteryczny jest natomiast częstym składnikiem syropów na kaszel oraz pastylek do ssania.
Przy stosowaniu zewnętrznym olejek i żywica wspierają proces gojenia skóry. Dodaje się je do maści przeznaczonych do pielęgnacji ran i stanów zapalnych skóry.
Świerk uważany jest za surowiec bezpieczny, o ile przestrzega się zaleceń dotyczących dawkowania.
W jednym z badań klinicznych przeprowadzonych na pacjentach z odleżynami wykazano, że maść na bazie żywicy świerkowej działa efektywniej niż preparat z polimeru celulozy. Skuteczność odnotowano zarówno w przypadku ran zakażonych, jak i niezakażonych. Świadczy to o istotnym potencjale żywicy w terapii stanów zapalnych skóry.
Badania laboratoryjne potwierdzają ponadto, że:
- olejek eteryczny wykazuje silne właściwości antyseptyczne,
- oczyszczona żywica działa fungistatycznie wobec dermatofitów,
- substancje czynne hamują rozwój bakterii Gram-dodatnich, Gram-ujemnych oraz drożdżaka Candida albicans.
Istnieje kilka sytuacji, w których stosowanie preparatów świerkowych nie jest zalecane. Ostrożność powinny zachować osoby:
- cierpiące na astmę i przewlekłe choroby płuc,
- z chorobą Parkinsona,
- z zaburzeniami depresyjnymi,
- kobiety w ciąży i karmiące,
- dzieci poniżej 12. roku życia.
U osób wrażliwych olejki iglaste mogą wywołać reakcje alergiczne. Rzadko obserwuje się wysypki lub świąd skóry. Zbyt wysokie dawki preparatów wykrztuśnych mogą nasilać skurcz oskrzeli i wchodzić w interakcje z lekami moczopędnymi.
W medycynie ludowej ogromną popularnością cieszył się również świerk syberyjski (Picea obovata). Przypisywano mu działanie wzmacniające organizm oraz poprawiające samopoczucie. Aromat igieł traktowano jako naturalny środek pobudzający.
W dawnych praktykach wykorzystywano:
- igły – do odwarów stosowanych w infekcjach dróg oddechowych, astmie i jako środek napotny,
- młode gałązki i zielone szyszki – jako składnik nalewek o działaniu wzmacniającym,
- żywicę – do przygotowywania maści na czyraki oraz do żucia w celu poprawy higieny jamy ustnej.
W domowych kuracjach stosowano również kąpiele świerkowe na bóle stawów i rwę kulszową. Odwar z młodych szyszek służył do płukania gardła i jamy ustnej, a sporządzony z igliwia napój witaminowy wykorzystywano zimą dla wzmocnienia odporności.
Warto pamiętać, że surowce świerkowe działają silnie moczopędnie, dlatego nie należy przekraczać porcji odpowiadającej jednej szklance naparu dziennie.
Świerki wydzielają duże ilości fitoncydów – lotnych substancji wykazujących zdolność hamowania rozwoju drobnoustrojów. Dlatego powietrze w lasach świerkowych uznaje się za wyjątkowo czyste. Umieszczanie gałązek w pomieszczeniu lub zalewanie ich gorącą wodą pomaga w naturalny sposób oczyszczać powietrze.
Żywica może być również stosowana jako naturalny środek do higieny jamy ustnej. Żucie niewielkich grudek kilka razy dziennie odświeża oddech i działa antyseptycznie. Prostą płukankę można przygotować, rozcieńczając kroplę olejku eterycznego w 50 ml ciepłej wody.
Katarzyna Krupińska